Dünyanın dört bir yanından bir nehir gibi akarak Cenevre’de buluşmuş ve bir halklar denizi yaratmışlardı. Milyonlarca rengin göz alıcı yakamozlara dönüştüğü bir denizdi bu. Bu denize, her biri kendi halkının acılarını, düşlerini ve umutlarını katmıştı. Ortaktı düşleri, benzerdi yaşamları. Yüzleri, bin yıllık bir sabrın çizgilerle bölündüğü haritalara benziyordu. Yüz bin yıllık bir acıyı sırtlarında getirmişler ve Birleşmiş Milletler’in tam da ortasına bırakmışlardı. Dört bir yandan gelmişlerdi, işte hepsi buradaydı, kendi oluşturdukları fırtınalı denize yelken açmışlardı. Otantik giysilerinin içerisinde her biri birer gurur abidesine benziyordu. Burada buluşmuşlardı. Firari yaz günleriydi.

Birleşmiş Milletler Yerli Halklar Çalışma Grubu’nun açılış toplantısı 28 Temmuz 1997’de yapıldı. Açılış töreni biter bitmez ortaya çıkan Kuzey Amerikalı Mohawklar, Siouxlar ve Oglalalar ellerinde soykırımı simgeleyen bir buffalo kurukafasıyla salonun çıkışına yöneldiler. Binlerce yıl öteden taşan bir ağıt, BM salonunun duvarlarında yankılandı. Ağıt duvarlara çarparak büyüyordu. Ağır adımlarla bahçeye yürüdüler, diğer halkların temsilcileri ile birlikte BM Anıtı’na buffalo kurukafasını bıraktılar. Ve dünyanın ezilen halkları buradan bir kez daha çağrıda bulundular: “Adalet istiyoruz!” Bu duyguyu hiç tatmamıştı yerli halklar. Adaletsizliğin kahredici karanlığı altında binbir parıltıyı taşıyan renkleri kaybolmuştu.

Kayboluyorlardı. Japonya’dan gelmişlerdi: Okinawa idi adları. Sonra Avustralya’dan Aborigina, Adirasi, Kuzey Amerika’dan Mohawklar, Siouxlar, Oglalalar. Chiapas’tan Zapatistaların sıcak nefeslerini getirmişlerdi. Buradaydılar işte, hepsi burada. Kenya’dan Maalar, Fas’tan Berberiler, Afrika’dan Ogoniler, Nagalar, Nubalar ayrıca Washitawlar, Kalahariler, Jummalar, Lakotalar...

Onlar, bin yerinden bıçaklanmış bir tarihin üvey evlatlarıydı. Onlar, düşleri gasp edilmiş ana toprağın uslanmaz, boyun eğemez ve teslimiyet nedir bilmez asi çocuklarıydı. Yerli halktı adları. Her santimetrekaresini acılarıyla suladıkları özgür vatanlarını istiyorlardı. Yerli halk denildi onlara. Ve onlar, milyonlarca ve milyonlarca büyüyen bir denizde aynı ortak düşe yelken açtılar: Gerçek adalete...

Binlerce yıllık bir tarihe sahip olan bu kente, Yahudiler Jerusalem (Yeruşalayim) adını verirken, Araplar ise El-Kuds olarak adlandırmışlar. Kentin Batı Sami kökenli en eski adı ise Urusalim’dir. Kudüs, üç büyük dine de -Hıristıyanlık, Müslümanlık ve Yahudilik- merkez olmuş tarihi bir kent. Eski kentin içinde Yahudi, Müslüman, Hıristıyan ve Ermeni mahalleleri bulunuyor.

Kentin binlerce yıllık tarihi işgal, acı ve savaşlarla örülü. İ.Ö 3500 yıllarına dek uzanan bir tarihe sahip olan kent, Hz. Davud’dan, Asurlulara, Nabukadnezar’dan Antiokhos’a, Romalılardan Osmanlılara birçok işgale uğradı. Kent son olarak 1967’de İsrail tarafından işgal edildi. İsrail daha sonra kenti “sonsuz ve bölünmez” başkenti ilan etti.

Dünyanın en eski antik kenti olan Jericho ise, yalnızca otuz dakika uzaklıkta Kudüs’e.

Surları aşıp eski kente girdiğinizde hemen her şeyin satıldığı bir pazar önünüze çıkıyor. Kaldırım kenarlarında yaşlı kadınlar sebze ve meyve satıyorlar. Birbirine karışan Arap müzikleri kentin gizemli havasını güçlendiriyor. Mescid-i Aksa camiinin hemen önünde çay içiyorum. Çayın içerisine taze nane yaprağı koyuyorlar. Camiinin hemen arkasında ise ünlü Ağlama Duvarı bulunuyor. Türkçeye “Ağlama Duvarı” olarak tercüme edilen duvarın gerçek adı “Wailing Wall”, yani Feryat Duvarı. Ziyaretçiler isimlerini ve dileklerini bir kağıda yazarak duvara iliştiriyorlar. Duvarda onbinlerce dilek kağıdı var.

Ramallah, Kudüs’e yaklaşık otuz dakikalık mesafede küçük bir kent. Binbir gece masallarını andırıyor gece ışıklarıyla yıkanan kent. Arap müziğini dinlerken binbir geceden bir gece çaldığınızı hissediyorsunuz. Mistik bir koku tadında bir rüzgâr uçan halıların üstünde getiriyor bir bir masal kahramanlarını. Masallar resmi geçidini izliyorsunuz.. Unutulan bütün masallar yeniden hatırlanıyor. Ve biz oysa bütün masallarını ezberlemiştik, binbir gecenin ve binbir ülkeyi gezmiştik.

Ey Kudüs! Kentlerin kenti, bağışlanmaz günahların ve “vaad edilmiş toprakların” kenti. Sen ki Davud, İbrahim ve İsa’yı taşımışsın kanayan omuzlarında, sen peygamberler kenti. Sen ki sokaklarında acımasızca savurmuşsun, kutsal bir tören ve ibadet gibi yaşanılan delice aşkları. Acının çarparak parçalandığı duvarlarıyla ağlayan ve sokaklarıyla kanayan bin yıllık işgallerin kenti. İlk kez gördüm yüzünü, ama annem kadar tanıdıktı çizgilerin.

Senin binlerce yıllık acıları taşıyan yaralı omuzlarından öpmeyi isterdim. Sonra senden seni ve yaralı yaşamların yitik anılarını dinlemeyi. Her sokağının, her taşının öyküsünü ayrıntılarıyla bilmeyi isterdim. Esirgeyen ve bağışlayan merhametine sığınmayı, sonra bir vaha serinliğini taşıyan hırçın rüzgârlarla öpüşmeyi isterdim bir kuş kanadı hafifliğinde.

Kudüs”te Filistinli insan hakları örgütü LAW tarafından düzenlenen “50. Yılında Filistinlilere Yönelik İnsan Hakları İhlalleri” başlıklı toplantıya katıldıktan birkaç gün sonra Gazze'ye doğru yola çıkıyoruz. Filistin ile İsrail sınırlarında yaklaşık iki saat bekledikten sonra Filistin'e girişimize izin veriliyor.

Bu kentte yoksulluğun izini her yerde görmek mümkün. Ama tek tük yüksek binaların yapımına da başlanmış. Gazze yakınlarındaki Yaser Arafat Uluslararası Havaalanı tamamlanmak üzere, yakın bir süre içerisinde hizmete açılacağını söylüyorlar. Böylece direkt olarak Filistin'e uçmak mümkün olacak.

Filistin elli yıldan bu yana işgal edilmiş toprakları için savaşıyor. Savaşın bedelini de ödemişler. Şu anda Filistin ve İsrail sınırları içerisinde kalan bölgede yaklaşık dört buçuk milyon Filistinli yaşıyor, Yahudilerin sayısı ise beş milyon. Başka ülkelerde ise yaklaşık elli bin Filistinli ile sekiz milyon Yahudi yaşıyor. Oslo Barış Antlaşması'na karşın hiç kimse sorunun çözüldüğüne inanmıyor. Bir umutsuzluk havası egemen, ama buna karşın Filistinlilerin mücadeleyi sürdürmeye kararlılıkları gözleniyor.

Gazze'deki en büyük mülteci kampı olan Cebelle Mülteci Kampı'nı geziyoruz. Kampta doksan bin kişi yaşıyor. Yüzlerce çocuk etrafımızda toplanıyor, fotoğraf çekilmeyi çok seviyorlar. 1987-1991 yılları arasında yükselen İntifada'nın küçük generalleri çoktan delikanlı ve genç kız olmuşlar. Ama şimdiki çocukların da onlardan hiç farkı yok. Onlar da zafer işareti yapmayı öğrenmişler. Çocukların çoğu tozların üzerinde çıplak ayakla dolaşıyorlar. Bir kısmı ise kâğıttan yaptıkları uçurtmaları uçurmaya çalışıyorlar. Kadınlarsa kapı ağızlarından bakarak ürkekçe gülümsüyorlar. Yoksulluk yine kendisini derinden hissettiriyor.

Ve aynı akşam Filistin'i terk ediyoruz. Portakal bahçelerine bir yaz akşamının yorgunluğu düşerken, denizin grileşen dalgaları hüzünlü şarkılar taşıyor görmüş geçirmiş kıyılara. Ve acılarını çıplak ayaklarıyla gülerek çiğneyen intifada çocukları gerilerde kalıyor.

Kirlenmeyen ve kirletmeyen bir imge daha saklanıyor yüreğimin tenha köşelerine. Kaybettiğimiz ve yeniden bulduğumuz sonra tekrar kaybettiğimiz neydi? Zaman, ölüm ya da aşk ya da tümü birden...

Uzak bir ülkenin küçük bir kasabasında rastladım sana. Her akşam uzun yürüyüşlere çıkar ve sanki içimizdeki uzakları arardık. Dingin gölün kenarında acı ve sevinçlerimizi küçük taşlar gibi karşı kıyılara fırlatırdık. Tesadüf zorunluydu ve bunu kanıtlarcasına, hırçın bir çocuğun denize fırlattığı iki taş gibi yanyana düşüverdik.

İşte ayrılık vakti geldi Iryna. Ayrılık dedim de, ayrılık güzel bir duygu aslında. Düşleri çoğaltan, içimizi arındıran, sevdiğimizi tanrılaştıran, umudumuzu besleyen ve hep temiz kalan. Kirletmeyen ve kirlenmeyen imgeleri büyüten bir şey ayrılık. Bir parça acı, bir parça umut ve bir parça da mutluluk gizli ayrılığın içinde.

Hoşça kal imkânsızlık!

Gitmek demiştin dostum, gitmek iyi bir düşünce, en azından kalmaktan iyi. Gitmek dedim de, belki de bütün acıların, unutulmak istenen aşkların ve solgun anıların en iyi ilacı. Her gidişte bir mücevher gibi parlar, parlar yalnızlığı ve insanın içini ışıtır. Gittikçe düşünürsün, uzaklaştıkça kendine yaklaşır ve kendini sorgularsın. Her yolculuk biraz daha genişletir sınırlarını, içsel zenginliğin çoğalır.

Gitmek, her şeyi bırakıp bir anda uzakların içinde kaybolmak iyi bir düşünce. Ama belki de gidişe esas anlamını geri dönüş yüklüyor. Gitmek ve dönmek, sonra bir kez ve bir kez daha. Ve belki yeniden.

Arka sokaklarında hırsızlar, uyuşturucu kaçakçıları,birkaç dolar için gözünü kırpmadan insan öldürebilen katilleri ve bir peygamber sabrıyla çöp tenekelerini karıştıran evsizleriyle, bedenlerini satarak yaşayan ve gündüz yüzü görmeyen "hayat kadınlarıyla", her tarafa yayılmış çöpleriyle, kokularıyla ve giderek büyüyen o inanılmaz korkularıyla kolları olmayan tepeden tırnağa umutsuz ve vücudu parça parça dökülen bir heykeli andırıyor kent. Ve bir okyanus kadar yalnız; acılarını boşalttığı o uçsuz bucaksız okyanus kadar. Broadway, Chinatown, Harlem, Bronx, Wall Street...vb. her biri farklı dünyaların ve büyüklü küçüklü birbiriyle çatışan düşlerin başkentleri.

Gitmek demiştik dostum, gitmek iyi bir düşünce "nereye?"sorusunu anlamsız kılan. Hatta bütün soruları anlamsız kılan bir düşünce. Yanıtlar mı, yanıt arayanlar yalnızca yeni sorular üretmekten başka bir şey yapamazlar. Ben bütün yanıtları denize fırlatılan birer yassı taş gibi uzaklara fırlattım ve onların geri dönmesini beklemiyorum. Dönenlerin yalnızca sorular olduğunu iyi biliyorum. Yalnızca sorular...

Hoşça kal diyorum yüzyıllık düşlerimin firar ettiği kente. Köprüler uğurluyor beni, gökdelenler ve varoşlar...

Ekonomik göç, Kanada ekonomisinin kötüye gidişi gerekçe gösterilerek son on yıldır zorlaştırılmış. Ruanda, Cezayir, Güney Asya ülkeleri, Vietnam, Kamboçya ve Çin gibi ülkelerden çok sayıda ekonomik göçmen gelmiş.

27 Haziran Cumartesi günü İtalyan mahallesinde büyük bir festival yapıldı. Yüzlerce arabadan oluşan konvoyda insanlar ellerinde bayraklarla bağırarak, ıslık ve korna çalarak geçtiler kentin sokaklarından. Sokaklar müthiş kalabalık ve gürültülüydü. Aynı gün kentin ana caddelerinden birisinde Karayiplilerin festivali vardı. Binlerce insanın izlediği geçit töreninde, müzik eşliğinde danslar ve çeşitli gösteriler yapıldı. Montreal için "festivaller kenti" diyorlar.

Geleneksel Montreal Caz Festivali ise 1 Temmuz'da başlayarak 12 gün sürüyor. Bu yıl festival, dünyaca ünlü Miles Davis'in konseriyle başladı. Festivale katılan caz ve blues şarkıcı ve müzik gruplarının çoğu ABD'dendi. Michael Hill's Blues Mob (Michael Hill'in Ayaktakımı), Jimmy James, Dawn Tyler, Deborah Coleman, Jim Zeller, Saffire-The Uppity Blues Women, Bernard Allison, Little Jo, Shemekia Copeland gibi ünlü caz ve blues şarkıcı ve grupları katıldı. Açık havada gerçekleştirilen konserler ücretsizdi.

Michael Hill, konseri sırasında yaptığı konuşmada adaletten ve özgürlük için mücadeleden söz ederek, müziğinin ezilenlerin çığlığı olduğunu söylüyor. Sömürülen çocuklar, ezilen kadınlar ve insanlar ile evsizlerin öykülerini anlatıyor onun şarkıları. Bir şarkısında (This is my job) "Bu benim işim," diyor, "Sokaklarda arabaların camlarını yıkamak, polisin hakaretlerine uğramak, itilip kakılmak...Bu benim işim."

Ve mavi notalar geziniyor çok yükseklerden uçan kuşlar gibi karanlığa koşan gökyüzünde. Ve gökyüzü kararmıyor artık bu kentte, giderek mavileşiyor. Çünkü şimdi Blues zamanı.